Người mới học Saxophone nên chọn dăm và béc (mouthpiece) dễ phát âm, không bắt phải cắn hoặc thổi quá mạnh. Yamaha gợi ý béc tiêu chuẩn 4C cùng dăm số 2½ như một ví dụ khởi đầu. Đây là cấu hình tham khảo của hãng, không bắt buộc cho mọi cây Saxophone, dòng dăm hoặc người học. Nếu béc sẵn có giúp tạo âm ổn định, chưa cần thay vì thấy người khác dùng mẫu đắt tiền.
Dăm Saxophone làm nhiệm vụ gì?
Dăm (reed) là miếng vật liệu rung khi hơi đi qua béc thổi (mouthpiece), được giữ bằng vòng kẹp (ligature). Có dăm mía tự nhiên và dăm tổng hợp. Con số ghi trên dăm biểu thị mức độ cứng/cản khi rung, không đơn giản là độ dày vật lý hay thang điểm trình độ. Độ cứng, cách cắt, tình trạng đầu dăm và thiết kế béc cùng ảnh hưởng cảm giác thổi.
Nếu đây là lần đầu làm quen nhạc cụ, xem Người mới có thể học Saxophone không? để hiểu toàn bộ nền tảng trước.
Người mới nên chọn dăm số 2, 2½ hay 3?
Không có một số dăm phù hợp với tất cả. Với alto Saxophone dùng Yamaha 4C, Yamaha USA cho biết béc này thường tương thích dăm độ cứng 2–3; 2½ là gợi ý khởi đầu của Yamaha. Người chơi béc khác hoặc dăm khác dòng cần thử lại, không lấy số cao nhất làm mục tiêu.
D’Addario hướng dẫn chọn độ cứng dăm: dăm mềm thường dễ bắt tiếng nhưng có thể khó kiểm soát âm hoặc cao độ; dăm quá cứng có thể gây cảm giác bí, căng và khó phát âm. Hai dòng dăm cùng số chưa chắc giống cảm giác. Hãy ưu tiên nốt bắt đầu rõ, hơi đi đều và môi/hàm thoải mái; khi cần so sánh, giữ nguyên béc, thử một mức dăm lân cận trong cùng dòng.
Dấu hiệu dăm quá cứng, quá mềm và lỗi khác
| Dấu hiệu | Việc nên kiểm tra |
|---|---|
| Khó bắt âm, phải thổi mạnh, hàm nhanh mỏi | Dăm có thể quá cứng; kiểm tra cách lắp, hơi và khẩu hình trước khi thử dăm mềm hơn. |
| Âm quá sáng, dễ nghẹt khi tăng hơi hoặc khó giữ cao độ | Dăm có thể quá mềm; kiểm tra tình trạng dăm, sau đó mới cân nhắc mức cứng hơn. |
| Cùng số dăm nhưng phản hồi khác nhau | Dăm mía tự nhiên có khác biệt giữa các cây; kiểm tra đầu dăm và độ phẳng. |
| Âm rít hoặc ngắt liên tục | Cũng có thể do vòng kẹp, béc, khẩu hình, hơi hoặc tình trạng kèn, không chỉ độ cứng dăm. |
Không có dấu hiệu nào tự xác định chính xác số dăm phải dùng. Nếu vấn đề kéo dài dù đã thử dăm nguyên vẹn, nên nhờ giáo viên hoặc kỹ thuật viên kiểm tra.
Dăm bị hỏng có ảnh hưởng thế nào?
Trước mỗi buổi chơi, kiểm tra dăm không nứt, cong hoặc mẻ đầu. Đặt mặt phẳng của dăm áp sát mặt bàn béc, căn đầu dăm gần mép béc theo hướng dẫn rồi cố định vừa đủ bằng vòng kẹp (ligature), không siết lệch. Yamaha mô tả cách lắp dăm trên béc. Nếu chưa chắc vị trí hoặc không thể phát âm dù dăm nguyên vẹn, hãy nhờ giáo viên kiểm tra trước khi đổi mua nhiều dăm mới.
Mouthpiece có cần thay ngay không?
Không nhất thiết. Béc (mouthpiece) là bộ phận gắn vào cổ Saxophone và giữ dăm để tạo âm. Một béc tiêu chuẩn dễ kiểm soát thường thích hợp để luyện hơi và khẩu hình ban đầu. Nếu béc hiện tại phát âm tốt, chưa cần nâng cấp chỉ vì kiểu dáng hoặc giá tiền. Khi chọn mua, cần phân biệt béc dành cho alto, tenor hay soprano để tránh nhầm loại kèn.
Độ mở đầu béc (tip opening) có nghĩa là gì?
Tip opening là khoảng cách giữa đầu dăm và đầu béc khi lắp đúng; chamber là khoang bên trong béc. FAQ mouthpiece của Henri SELMER Paris giải thích béc có độ mở lớn thường đòi hỏi kiểm soát nhiều hơn, còn độ mở nhỏ thường dễ kiểm soát hơn. Không có béc tốt nhất cho mọi người.
D’Addario cũng lưu ý béc mở lớn thường hợp dăm mềm hơn; béc mở nhỏ hơn có thể hợp dăm cứng hơn. Đây là xu hướng tham khảo chứ không phải công thức áp dụng cho mọi thiết kế béc và dăm. Người mới nên ưu tiên cặp béc–dăm dễ phát âm, không chạy theo một thông số duy nhất.
Không đổi cả dăm và mouthpiece cùng lúc
Nếu đổi cả béc và dăm cùng lúc, bạn khó biết yếu tố nào gây thay đổi. Khi thử dăm, giữ nguyên béc và bài tập kiểm tra. Khi thử béc, nhờ giáo viên hoặc cửa hàng nhạc cụ chọn dăm phù hợp và so sánh theo cùng quy trình; Selmer lưu ý cây dăm cũ đã quen một béc có thể khiến việc đánh giá béc khác sai lệch. Không nên quyết định mua chỉ từ cảm giác ở một nốt.
Quy trình thử một cây dăm mới
- Kiểm tra dăm không mẻ, nứt và đúng loại cho Saxophone đang chơi.
- Nếu là dăm mía, làm ẩm nhẹ theo chỉ dẫn; đặt mặt phẳng dăm đúng vị trí, kẹp vòng ligature vừa đủ.
- Giữ nguyên béc; chơi vài nốt dài (long tone) ở vùng âm dễ.
- Thử ngắt lưỡi nhẹ (articulation) và một gam (scale) hoặc câu nhạc ngắn.
- Ghi nhận âm có bắt đầu rõ, hơi có bí không và môi/hàm có căng không.
- Ở lượt khác, chỉ đổi một mức dăm gần đó rồi thử lại cùng các bước. Nếu nhiều cây dăm tốt vẫn khó tạo âm, kiểm tra kỹ thuật hoặc tình trạng kèn với giáo viên.
Đừng đánh giá qua một nốt hoặc vài giây đầu. Nếu thấy đau môi, hàm hoặc chóng mặt thì dừng, không cố tăng lực để “hợp” cây dăm.
Dăm mía và dăm tổng hợp có cần làm ướt giống nhau?
Dăm mía tự nhiên thường cần làm ẩm nhẹ trước khi chơi, theo hướng dẫn của nhà sản xuất; không ngâm quá lâu hay để ẩm liên tục. Dăm tổng hợp có quy tắc khác nhau theo hãng: Légère hướng dẫn dăm tổng hợp của hãng không cần làm ẩm trước. Không suy rộng hướng dẫn này cho tất cả loại dăm tổng hợp khác.
Người mới nên có dăm dự phòng
Dăm là vật tư cần thay khi hỏng hoặc xuống chất lượng. Có một vài cây dự phòng cùng dòng sẽ giúp buổi học không bị gián đoạn. Sau khi chơi, tháo dăm cẩn thận, vệ sinh và cất theo hướng dẫn cho loại dăm, tránh làm sứt đầu hoặc để dăm mía cong vênh. Yamaha hướng dẫn tháo dăm và vệ sinh béc sau khi chơi. Không giữ cây dăm đã hỏng chỉ vì quen cảm giác.
Bộ dăm–béc và khẩu hình liên quan thế nào?
Bộ dụng cụ đang dùng (setup) không thay thế khẩu hình (embouchure): cách môi, hàm và luồng hơi phối hợp để dăm rung. Nếu cắn quá mạnh, môi căng hoặc ngậm béc quá ít/quá nhiều, âm vẫn có thể bí ngay cả khi dăm đúng số. Khi thử dăm, nên giữ tư thế và hơi tương đối nhất quán; không dùng lực hàm để ép một cây dăm quá khó thành dễ thổi.
Xem Khẩu hình Saxophone cho người mới: các lỗi cần tránh để kiểm tra phần kỹ thuật này.
Khi nào nên thay đổi bộ dăm–béc?
Chỉ cân nhắc khi đã kiểm tra dăm còn tốt, lắp đúng, hơi và khẩu hình tương đối ổn nhưng vẫn gặp vấn đề rõ ràng về độ bắt tiếng hoặc kiểm soát âm. Hãy ghi mục tiêu muốn sửa: bắt âm dễ hơn, bớt bí hơi, âm ổn định hơn hay linh hoạt hơn ở vài nốt quen. Nếu béc hiện tại đáp ứng tốt thì chưa cần đổi. Khi thử loại mới, nên nhờ giáo viên hoặc cửa hàng chuyên nhạc cụ hỗ trợ.
Moon Aca hiện có khóa học Saxophone cho người mới và các trình độ cao hơn. Nếu đang cân nhắc Saxophone với Sáo, xem Saxophone và Sáo khác nhau thế nào khi bắt đầu?.
Bài viết liên quan
Để luyện âm ổn định hơn, xem Long tone là gì và người mới học Saxophone nên luyện thế nào?. Khi muốn trải nghiệm lớp, đi tới Đăng ký học thử.
